Rozdział 3
Region Częstochowa NSZZ "Solidarność"
1.1. Druki przedsierpniowe (1976 – 31 VIII 1980)
1.2. Druki "solidarnościowe" (1 IX 1980 – 12 XII 1981)
1.3. Druki podziemne (13 XII 1981 – 31 XII 1988)
1.4. Druki "obywatelskie" (1 I 1989 – 31 V 1990)
1.5. Dodruki i usługi
1.6. Druki odrzucone
Wszystkie czasopisma regionu: 78
Druki ciągłe drugiego obiegu wydawniczego z lat 1980-1990 na obszarze Regionu Częstochowa NSZZ "Solidarność"
Wojciech Rotarski
Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, Kraków
https://doi.org/10.12797/9788381389518.04
Wstęp
Bibliografia zgodnie z założeniami Redakcji rejestruje czasopisma niezależne według przyjętych kryteriów, czyli te, które nie przeszły przez cenzurę prewencyjną komunistycznego państwa. A zatem przedstawia druki wydawane przez NSZZ "Solidarność" i pokrewne związki zaliczane do ruchu "Solidarność" – NSZZ "Solidarność" Chłopska, NSZZ "Solidarność" Rolników Indywidualnych, NSZZ Kierowców Transportu Prywatnego "Solidarność", Niezależne Zrzeszenie Studentów, Ruch "Wolność i Pokój" oraz czasopisma Komitetów Obywatelskich.
Zgodnie z założeniami nie uwzględnia czasopism wydawanych przez instytucje kościelne (jak urzędowy "Okólnik" Kurii Diecezjalnej, urzędowe "Biuletyn Informacyjny" i "Biuletyn Zakonu Paulinów" wydawane przez Kurię Generalną Zakonu św. Pawła Pierwszego Pustelnika, "Monitor Kościelny" Duszpasterstwa Akademickiego czy "Nazaret – Ewangelia Pracy" – biuletyn Duszpasterskich Wspólnot Świata Pracy wydawany przez Wydział Duszpasterstwa Zawodowego Kurii Diecezjalnej). Nie uznaje też czasopism publikowanych przez legalne organizacje, jak biuletyn Klubu Inteligencji Katolickiej w Częstochowie "Bogu i Ojczyźnie" czy "Biuletyn Informacyjny Częstochowskiego Towarzystwa Gospodarczego", chociaż nie posiadają one symbolu kontroli cenzorskiej (mają one w bibliografii status: odrzucone).
Jako zakres terytorialny bibliografii przyjęto obszar Regionu Częstochowa NSZZ "Solidarność", ukształtowany w trakcie wyborów przed pierwszym Krajowym Zjazdem Delegatów w 1981 i drugim KZD w 1990 r. Zakres ten pokrywa się zasadniczo z obszarem województwa częstochowskiego. Zmiany dotyczą dwóch ośrodków – Radomska (z województwa piotrkowskiego), które do końca 1988 r. było w regionie częstochowskim, oraz Lublińca, który przed 1989 r. należał do Regionu Śląsko-Dąbrowskiego NSZZ "Solidarność". Warto dodać, że przed 1989 r. nie wydawano w Lublińcu czasopism niezależnych, a te wydawane od 1989 r. w Radomsku zostaną omówione przy Regionie NSZZ "Solidarność" Ziemia Łódzka.
Ramy czasowe bibliografii obejmują lata 1980-1990: od października 1980 r., kiedy MKZ w Radomsku zaczął wydawanie "Informatora Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych «Solidarność»", poprzez "Biuletyn Solidarność Regionu Częstochowa" – pierwsze (od 14 listopada 1980 r.) częstochowskie czasopismo niezależne Regionalnego Komitetu Założycielskiego NSZZ "Solidarność" – do ostatniego tytułu przed zniesieniem cenzury, czyli wydanego w czerwcu 1990 r. "Serwisu Włókniarzy" – pisma Regionalnej Sekcji Przemysłu Lekkiego NSZZ "Solidarność" w Częstochowie.
Podczas opracowywania niniejszej bibliografii przejrzano wszystkie opublikowane do tej pory bibliografie i katalogi druków drugiego obiegu oraz przeprowadzono kwerendę w największych kolekcjach: w Bibliotece Jagiellońskiej (zbiory Fundacji Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego), Bibliotece Narodowej, Ośrodku "Karta", Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, zbiorach Zarządu Regionu Częstochowskiego NSZZ "Solidarność" oraz skorzystano z danych udostępnionych na stronie www.podziemie.pl (1 VI 2023). Jednak najpełniejszy zbiór druków ciągłych drugiego obiegu z obszaru Regionu Częstochowa NSZZ "Solidarność" znajduje się w kolekcji autora niniejszego tekstu i przede wszystkim na tych źródłach oparto niniejszą bibliografię.
Stan badań
Czasopisma niezależne z obszaru Regionu NSZZ "Solidarność" Częstochowa są rejestrowane w ogólnokrajowych bibliografiach i katalogach drugiego obiegu. Rok 1991 przyniósł pierwsze badania regionalne – Katarzyna Nabiałek i Zbigniew Żmigrodzki wydali bibliografię czasopism częstochowskich (1), a w niej opis 31 tytułów prasy niezależnej. Od roku 1993 Biblioteka im. Wł. Biegańskiego rozpoczęła rejestrację czasopism niezależnych w Bibliografii województwa częstochowskiego (2). Badania autora nad historią NSZZ "Solidarność" w regionie częstochowskim zaowocowały opracowaniem bibliografii wydawnictw niezależnych tego regionu. Najpierw w 2003 r. w biuletynie związkowym autor opublikował jej wstępną wersję (3) wraz z apelem o pomoc w przedsięwzięciu, a po roku mógł już wydać pierwszą w miarę pełną bibliografię wydawnictw niezależnych regionu częstochowskiego (4). Jej uzupełnieniem jest bibliografia wydawnictw niezależnych z Radomska, wydana przez niego w 2007 r. na płycie CD (5) z okazji jego wystawy "Solidarność w Radomsku 1980-1990" w Muzeum Regionalnym w Radomsku. Obecną bibliografię można traktować jako drugie wydanie (poszerzone i uzupełnione) powyższych opracowań.
Monografia drugiego obiegu wydawniczego w regionie częstochowskim ciągle jest kwestią przyszłości, z wyjątkiem czasopism wydawanych w Radomsku, które zostały opracowane przez autora niniejszego tekstu (6). Próba opisania czasopism częstochowskich podjęta przez Tomasza Mielczarka w 1994 r. jest nieudana, oparta na przeglądzie wyrywkowych tytułów i numerów, zawiera wiele nieścisłości, błędnych informacji i pochopnych wniosków (7). Artykuł ten wszedł bez istotnych zmian do wydanej w następnym roku monografii prasy częstochowskiej (8). Z prac przyczynkarskich warto wymienić wstęp Wojciecha Rotarskiego do katalogu wystawy "Wolne słowo", przygotowanej przez niego w Bibliotece Akademii im. Jana Długosza w 2005 r. (9), oraz cykl jego artykułów z 2003 r. (10). Niektóre inicjatywy wydawnicze z Częstochowy zostały opisane przy okazji opracowań o historii NSZZ "Solidarność" Regionu Częstochowa przez Wojciecha Rotarskiego (11) oraz Marię Nowakowską-Majcher (12), a w Radomsku – przez Kamila Rutkowskiego (13). Sławomir Burszewski opisał "Flautę" (14). Osiemnaście tytułów otrzymało własne hasła w Encyklopedii Solidarności (15). Opublikowano wspomnienia redaktorów i drukarzy: Zbigniewa Muchowicza (16), Adama Czarnoty (17), Jarosława Kapsy (18) i Andrzeja Ciepielewskiego (19).
Ujęcie historyczne
Przed Sierpniem 1980 r. w na obszarze regionu częstochowskiego czasopisma "pozacenzuralne" mogły być wydawane jedynie przez instytucje kościelne. Były to pisma urzędowe (wewnętrzne), np. "Okólnik" Kurii Diecezjalnej (od 1945 r.), albo wydawany przez Kurię Generalną Zakonu św. Pawła Pierwszego Pustelnika: "Biuletyn Informacyjny" (1957-1963) i "Biuletyn Zakonu Paulinów" (1969-1989) oraz mający szerszy od nich zasięg miesięcznik Duszpasterstwa Akademickiego "Monitor Kościelny" (1978-1981).
W okresie legalnej działalności NSZZ "Solidarność" (1980-1981) dominowały czasopisma NSZZ "Solidarność" wydawane przez Regionalny Komitet Założycielski / Zarząd Regionu: "Biuletyn Solidarność Regionu Częstochowa" i "Serwis Informacyjny" oraz "Biuletyny Informacyjne" związku wydawane w zakładach: Huta im. Bieruta w Częstochowie, ZPM "Polmo" w Praszce, WKS "Mostostal" w Radomsku. Własne pojedyncze tytuły miały MKZ-y w Radomsku i Koniecpolu. Ponadto ukazywało się dziewięć czasopism zakładowych w Częstochowie oraz pojedyncze tytuły w Radomsku, Praszce, Kłobucku i Rudnikach. Dwa tytuły wydawała rolnicza "Solidarność", a jeden – "Solidarność" taksówkarzy. Niezależne Zrzeszenie Studentów (na Politechnice i WSP) dysponowało łącznie sześcioma tytułami.
W okresie "podziemnym" (1982-1988) dotychczasowe inicjatywy wydawnicze zostały rozbite i czasopisma niezależne powstawały od nowa. Po "Gazecie Wojennej" i czterech innych efemerydach wydanych przez grupy podziemne zaczęły się ukazywać tytuły związane ze strukturami regionalnymi (z Międzyzakładowym Komitetem Koordynacyjnym, Tymczasową Komisją Regionalną, Regionalną Komisją Koordynacyjną). Były to: "CDN", "Nadzieja", "Wytrwamy", "Komunikat KOIS" oraz "Impuls". W zakładach najważniejszymi pismami były częstochowskie: "Solidarność Budowlana" (Kombinat Budowlany), "Solidarność HBB" (Huta im. Bieruta), "Michałek" ("Miastoprojekt"), a w Praszce: "Wojenne Opinie" (ZPM "Polmo"). Można jeszcze odnotować pięć tytułów (w tym dwa zakładowe) w Częstochowie oraz trzy w Radomsku. Uczestnicy Ruchu "Wolność i Pokój" wydawali "Dyskurs" i "Flautę", a odradzające się Niezależne Zrzeszenie Studentów – "Akces".
W okresie "obywatelskim" (1989-1990) nadal ukazywały się biuletyny: "Wytrwamy", "Impuls", "Dyskurs", "Flauta" oraz "Solidarność Budowlana". Regionalny Komitet Wykonawczy / Zarząd Regionu NSZZ "Solidarność" wydawał "Serwis Informacyjny Regionu Częstochowskiego", a MKZ w Lublińcu – własny "Biuletyn Informacyjny" (związany też z Komitetem Obywatelskim w Lublińcu). Istniało sześć gazet zakładowych w Częstochowie, a Związkowy Klub Historyczny im. Marszałka Józefa Piłsudskiego wydał jednodniówkę "Przywróćmy Częstochowie Pomnik Marszałka Józefa Piłsudskiego". Komitety Obywatelskie przed wyborami w 1989 r. rozpowszechniały "Częstochowski Kurier Wyborczy" oraz "Biuletyn Wyborczy" w Kłobucku. Przed wyborami samorządowymi w 1990 r. Częstochowski Komitet Wyborczy wydawał "Wiadomości Częstochowskie" i "Biuletyn Informacyjny dla dzielnic Raków, Błeszno, Ostatni Grosz". Powstawały też biuletyny Komitetów Obywatelskich w Gorzowie Śląskim, Kłobucku, Opatowie, Pajęcznie, Rędzinach i Żarkach. Niezależne Zrzeszenie Studentów WSP wydało dwa tytuły.
Ujęcie statystyczne
Bibliografia rejestruje 76 tytułów, w większości ukazujących się w Częstochowie, a także – sześć w Radomsku, trzy w Praszce, trzy w Kłobucku oraz po jednym w Gorzowie Śląskim, Koniecpolu, Lublińcu, Opatowie, Pajęcznie, Rędzinach, Rudnikach i Żarkach. Statystycznie najmniej jest tytułów mających więcej niż 10 numerów (15), efemeryd (20), a najwięcej pism ma od 2 do 10 numerów (41).
Niniejsza bibliografia mogłaby śmiało przyjąć miano bibliografii czasopism "Solidarności", ponieważ prawie wszystkie tytuły były związane z ruchem "Solidarność": z NSZZ "Solidarność" (53), NSZZ "Solidarność Chłopską" (1), NSZZ Rolników Indywidualnych "Solidarność" (1), NSZZ Kierowców Transportu Prywatnego "Solidarność" (1), Niezależnym Zrzeszeniem Studentów (9), Ruchem "Wolność i Pokój" (2) oraz z Komitetami Obywatelskimi (10). Obok tego głównego nurtu można umiejscowić tylko pismo alternatywne "Flauta" (Ruchu "Wolność i Pokój"). W okresie "podziemnym" oprócz "Flauty" wszystkie czasopisma deklarowały związek z NSZZ "Solidarność".
Wśród nich najważniejszymi (wychodzącymi najdłużej i mającymi najwięcej numerów) były pisma wydawane przez władze regionalne NSZZ "Solidarność": "Biuletyn Solidarność Regionu Częstochowa" (łącznie 35 numerów), "Serwis Informacyjny" (dziennik informacyjny, 140 numerów), "Serwis Informacyjny Regionu Częstochowskiego" (20), a w podziemiu: "CDN" (61), "Nadzieja" (37), "Impuls" (18), "Wytrwamy" (32) oraz "Biuletyn Informacyjny" Międzyzakładowego Komitetu Koordynacyjnego w Lublińcu (20). Wśród zakładów przoduje Huta im. Bieruta / Huta Częstochowa, która przez cały okres wydała cztery tytuły (łącznie 31 numerów), następnie ZPM "Polmo" w Praszce (1981-1982, 2 tytuły, 19 numerów), WSK "Mostostal" w Radomsku (1980-1981, 13 numerów). Z wyjątkiem dziennika "Serwisu Informacyjnego" pisma te miały charakter publicystyczno-informacyjny. Charakter ponadzakładowy miały "Komunikaty Regionalnej Grupy Roboczej na rzecz inicjatywy współpracy w dziedzinie problemów ruchu samorządowego" (1981, 2 numery), pismo Regionalnej Sekcji Przemysłu Lekkiego "Serwis Włókniarzy" (1990, 1 numer), wydane przez Związkowy Klub Historyczny im. Marszałka Józefa Piłsudskiego "Przywróćmy Częstochowie Pomnik Marszałka Józefa Piłsudskiego" (1989, 2 numery) oraz "Informator Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych «Solidarność»" wydawany przez MKZ w Radomsku (1980, 4 numery) i "Gazeta Koniecpolska" (1981, 1 numer).
Istniało dziewięć czasopism studenckich wydawanych przez NZS na Politechnice i WSP: do stanu wojennego sześć tytułów (28 numerów), a od 1988 r. – trzy tytuły (16 numerów). Były wśród nich: dziennik strajkowy z jesieni 1981 r. "Strajkuś" (12 numerów) oraz pismo Studenckiego Koła Filozoficznego "Synopsis" (3 numery).
Z Ruchem "Wolność i Pokój" były związane dwa tytuły: analityczny miesięcznik polityczny "Dyskurs" (1988-1989, 12 numerów) oraz pismo alternatywne "Flauta" (1988-1990, 3 numery).
Komitety Obywatelskie przed wyborami w 1989 r. rozpowszechniały "Częstochowski Kurier Wyborczy" (3 numery) oraz "Biuletyn Wyborczy" w Kłobucku (4 numery). Przed wyborami samorządowymi w 1990 r. Częstochowski Komitet Wyborczy wydawał "Wiadomości Częstochowskie" (8 numerów) i "Biuletyn Informacyjny dla dzielnic Raków, Błeszno, Ostatni Grosz", 6 numerów), powstawały biuletyny Komitetów Obywatelskich w Pajęcznie (9), Kłobucku (5), Żarkach (3), Gorzowie Śląskim (2), Opatowie (2) oraz Rędzinach (1).
Dodruki
W 1981 r. Komisja Zakładowa NSZZ "Solidarność" w Hucie im. Bieruta powieliła, korzystając z poligrafii zakładowej, trzy numery poszukiwanego "Wolnego Związkowca" (nr 28-30), z których dwa (nr 28 i 30) wydano pod winietą "Biuletynu Informacyjnego Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych «Solidarność»" (HBB), a jeden numer (nr 46) – pod winietą "Biuletynu Informacyjnego NSZZ «Solidarność»" (Stocznia im. Komuny Paryskiej w Gdyni), który zwierał opracowanie pt. Przedsiębiorstwo społeczne oraz inne propozycje i opinie związane z reformą społeczno-gospodarczą kraju.
Komisja Zakładowa WSK "Mostostal" w Radomsku w 1981 r. powieliła w postaci maszynopisu pojedyncze numery "Komunikatu" MKZ Ziemi Łódzkiej (nr 41) oraz częstochowskiego "Serwisu Informacyjnego" (z 2 XI 1981).
W 1986 r. powielono w Częstochowie 10 numerów warszawskiego biuletynu podziemnego "KOS" (nr 89-97/98 oraz dodatek nadzwyczajny z 2 czerwca), oznaczając je jako Wydanie C. Wykonano je metodą sitodruku, korzystając z oryginalnych diapozytywów.
Odrzucone tytuły
Zgodnie z założeniami Redakcji bibliografia nie uwzględnia czasopism wydawanych poza cenzurą przez instytucje kościelne, dlatego pominięto pisma urzędowe (wewnętrzne), jak "Okólnik" Kurii Diecezjalnej (od 1945 r.), oraz wydawane przez Kurię Generalną Zakonu św. Pawła I Pustelnika: "Biuletyn Informacyjny" (1957-1963) i "Biuletyn Zakonu Paulinów" (1969-1989), a z późniejszych lat: miesięcznik Duszpasterstwa Akademickiego "Monitor Kościelny" (1978-1981, 120 numerów) oraz biuletyn Duszpasterskich Wspólnot Świata Pracy "Nazaret – Ewangelia Pracy" (1988-1990, 21 numerów), wydawany przez Wydział Duszpasterstwa Zawodowego Kurii Diecezjalnej. Bibliografia nie rejestruje pozacenzuralnych czasopism wydawanych przez legalne organizacje, jak biuletyn Klubu Inteligencji Katolickiej w Częstochowie "Bogu i Ojczyźnie" (1981, 8 numerów) czy "Biuletyn Informacyjny Częstochowskiego Towarzystwa Gospodarczego" (1989-1990, 4 numery).
Niniejsza bibliografia nie uwzględnia druku "CDN: wydanie majowe", opublikowanego przed 1 V 1983 r. przez fikcyjną Grupę Zastępczą TKR NSZZ "Solidarność" Region Częstochowa, ponieważ jest fałszywką SB imitującą pismo "CDN", pozbawioną jednak charakterystycznego stempla tytułowego.
Nie powtórzono oczywistych błędów istniejących w innych bibliografiach – "Biuletyn Informacyjny Tymczasowej Komisji Regionalnej NSZZ «Solidarność»" (nr 31 z 1983 r.) oraz "Solidarność Podziemna" (nr 16 z 1982 r.) to błędnie opisane dwa numery biuletynu "CDN" (20).
(1) K. Nabiałek, Z. Żmigrodzki, Czasopisma wydawane w Częstochowie. Materiały do bibliografii, Częstochowa 1991.
(2) Bibliografia województwa częstochowskiego: 1987-1989, oprac. A. Kamińska-Mróz, Częstochowa 1993; Bibliografia województwa częstochowskiego: 1990-1992, oprac. J. Bera, Częstochowa 2000.
(3) W. Rotarski, Materiały do bibliografii wydawnictw niezależnych w regionie częstochowskim z lat 1980-1990, "Gazeta Solidarna" 2003, nr 166, wkładka.
(4) W. Rotarski, Bibliografia wydawnictw niezależnych w regionie częstochowskim: 1978-1990. Druki zwarte i wydawnictwa ciągłe, "Ziemia Częstochowska" 2004, t. 31, s. 205-237.
(5) W. Rotarski, Wydawnictwa niezależne w Radomsku 1980-1990, Częstochowa 2007, płyta CD. Płyta zawiera także skany wszystkich opisanych tam tytułów.
(6) W. Rotarski, Czasopisma Solidarności w Radomsku 1980-1990, "Zeszyty Radomszczańskie" 2023, t. 22, s. 229-242.
(7) T. Mielczarek, W kręgu wydawnictw "Solidarności" i Niezależnego Zrzeszenia Studentów, "Almanach Częstochowy" 1994, s. 104-112.
(8) T. Mielczarek, Od "Monitora" do "Gońca Reklamowego". Dzieje prasy częstochowskiej (1769-1994), Kielce 1996, s. 211-224.
(9) W. Rotarski, Wolne słowo. Wydawnictwa niezależne w Częstochowie i regionie 1978-1990, [w:] Wolne słowo. Katalog wystawy, Częstochowa 2005, s. 3-7.
(10) W. Rotarski, Kto ma Gazetę Wojenną?; Rozbili w drobny mak; Powstanie bibliografia; Koniec cenzury, "Kulisy Regionu" 2003, nr 25-28.
(11) W. Rotarski, NSZZ "Solidarność" Region Częstochowa, [w:] NSZZ "Solidarność" 1980-1989, t. 6: Polska południowa, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2020, s. 827-876; idem, Dwa początki. Niezależne Zrzeszenie Studentów w Częstochowie 1980-1990, "Gazeta Częstochowska" 2006, nr 7, s. 11; nr 8, s. 11.
(12) M. Nowakowska-Majcher, Opozycja w regionie częstochowskim 1981-1989, Częstochowa 2009.
(13) K. Rutkowski, Przebieg stanu wojennego w Radomsku, "Biuletyn Muzeum Regionalnego im. Stanisława Sankowskiego w Radomsku" 2021, nr 3, s. 89-202.
(14) S. Burszewski, Flauta, "Mini-Galeria" 1996, nr 10/11, s. 9.
(15) W. Rotarski, "CDN"; "Nadzieja"; "Solidarność HBB", [w:] Encyklopedia Solidarności, t. 1, Warszawa 2010; idem, "Biuletyn Solidarność Regionu Częstochowa"; "Impuls"; "Strajkuś"; "Wytrwamy", [w:] Encyklopedia Solidarności, t. 2, Warszawa 2012 ; idem, "Biuletyn Informacyjny KZ NSZZ Solidarność ZSM Polmo"; "Biuletyn Informacyjny Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych Solidarność HBB"; "Biuletyn Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Solidarność WKS Mostostal"; "Dyskurs", [w:] Encyklopedia Solidarności, t. 3, Warszawa 2019; idem, "Michałek"; "Solidarność Budowlana", [w:] Encyklopedia Solidarności, t. 4, Warszawa 2020; idem, "Gazeta Wojenna"; "Informator Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych Solidarność" (Radomsko); "Komunikat K.O.I.S."; "Mini-Max"; "Obserwator", na stronie: https://encysol.pl/ (31.12.2023).
(16) Z. Muchowicz, Czas "Solidarności", "Gazeta Częstochowska" 1992, nr 63/34, s. 6, nr 65/35, s. 6.
(17) A. Czarnota, Hetman Arnold. Wspomnienia i żale małego konspiratora (rozmowa z ojcem), Częstochowa 2009, mps w zbiorach WR.
(18) J. Kapsa, Pokolenie WiP-ów, "Częstochowskie 7 Dni" 2006, nr 9, s. 11; idem, Tygodnik Mazowsze, na stronie: https://wyborcza.pl/7,76842,3776391.html (31 XII 2023).
(19) A. Ciepielewski, Fakty, Radomsko [2008]
(20) J. Kamińska [właśc. Chojnacki Władysław, Chojnacki Wojciech], Bibliografia publikacji podziemnych w Polsce 13 XII 1981 – VI 1986, Paris, 1988, poz. 146 i 1075.